سرفصلهای زیر در مبحث شرکتهای تضامنی همواره مورد تاکید آزمون های ارشد قرار گرفته و هر ساله چندین تست از آنها در سوالات درس حسابداری مالی طرح می شود:

1- تسهیم (تخصیص) سود و زیان

2- تغییر در ترکیب شرکا ( ورود و خروج شریک)

3- تغییر در نسبت تقسیم سود و زیان

4- حسابداری انحلال و تصفیه

شرکتهای تضامنی

 ماده 20 قانون تجارت شرکتهای تجاری را به 7 نوع تقسیم نموده است:

1-  شرکت سهامی (اعم از عام و خاص)

2-  شرکت با مسولیت محدود

3-  شرکت تضامنی

4-  شرکت مختلط غیر سهامی

5-  شرکت مختلط سهامی

6-  شرکت نسبی

7-  شرکت تعاونی تولید و مصرف

«شرکت تضامنی شرکتی است که تحت اسم مخصوص، برای امور تجارتی بین دو یا چند نفر با مسولیت تضامنی تشکیل می شود. اگر دارایی شرکت برای تادیه تمام قروض کافی نباشد، هر یک از شرکاء مسؤول پرداخت تمام قروض شرکت است».

بسیاری از فعالیتهای بازرگانی، تولیدی و خدماتی که در جامعه رسما به صورت یکی از اشکال هفتگانه حقوقی قانون تجارت به ثبت نرسیده اند از نظر دادگاه ها و قوانین جاری مملکتی فعالیتی تضامنی محسوب می گردد و مسؤولیت و ضمانت شرکاءی آن در قبال اشخاص ثالث نامحدود است.

خصوصیات شرکتهای تضامنی

الف: انتخاب آزادانه شرکاء

ب: عمر محدود

از آنجایی که شرکت تضامنی بر اساس یک قرارداد (شرکتنامه) تشکیل می گردد، عمر آن محدود می باشد. اگر قرارداد برای مدت محدودی تنظیم شده باشد، عمر شرکت در پایان این مدت به سر می رسد. چنانچه در قرارداد محدودیتی برای عمر شرکت ذکر نگردیده باشد، عمر شرکت پس از انجام عملیاتی که شرکت برای آن تشکیل گردیده، خاتمه می پذیرد. همچنین اگر هیچ یک از این حالات متصور نباشد عمر شرکت می تواند به درخواست هر یک از شرکاء به پایان رسیده و منحل شود.

ج: مسؤولیت نامحدود

مسؤولیت شرکاءی شرکتهای تضامنی به سرمایه آنها محدود نبوده، بلکه چنانچه دارایی شرکت برای تادیه تمام قروض کافی نباشد، هر یک از شرکاء مسؤول پرداخت تمام قروض خواهد بود.

د: مدیریت

مدیریت شرکتهای تضامنی و کنترل آن در اختیار مالکین شرکت می باشد و هرگونه تصمیم گیری با رضایت کلیه شرکاء صورت می گیرد.

ه: سهولت تشکیل

 شرکتنامه

پایه و اساس شرکت تضامنی بر مبنای قراردادی است که باید با رعایت قانون تجارت تهیه و تنظیم شده و مورد توافق کلیه شرکاء باشد، این قرارداد را شرکتنامه گویند. شرکتنامه حاکی از روابط مالی بین شرکاء، نحوه تقسیم سود و زیان، ورود و خروج شریک یا شرکاء، انحلال شرکت، اختیارات و وظایف، تعهدات و امتیازات، میزان برداشت هر یک از شرکاء و ... می باشد.

 شرکاء

شرکاء در شرکتهای تضامنی کسانی هستند که شرکتنامه را قبل از تشکیل شرکت امضا کرده یا بعد از ایجاد آن طبق ماده 12 قانون تجارت وارد شرکت شده باشند. به موجب قانون و بر حسب اقتضاء شرکت، حداقل شرکاء دو نفر بوده ولی حداکثری برای آن در نظر گرفته نشده است.

 تشکیل شرکت تضامنی

تشکیل اولیه شرکت تضامنی بر اساس توافق دو یا چند نفر برای انجام امور تجاری مشترک و سرمایه گذاری برای تحصیل سود می باشد. بعد از توافق شرکاء ابتدا یک حساب جاری به نام شرکت در شرف تاسیس افتتاح و سرمایه نقدی به آن حساب واریز و آن قسمت از سرمایه که به صورت غیر نقدی به شرکت آورده می شود بر مبنای ارزش بازار (ارزش متعارف) دارایی در زمان انتقال و با رضایت کلیه شرکاء ارزیابی و در اختیار شرکت قرار می گیرد. بعد از واریز وجوه نقد و ارزیابی داراییهای غیر نقدی به ارزش متعارف، شرکاء از بین خود، مدیر یا مدیرانی انتخاب، و به همراه شرکتنامه و سایر مدراک لازم برای تاسیس به اداره ثبت شرکتها مراجعه و پس از طی مراحل قانونی، شرکت رسما تحت شماره معین و نام مخصوص به ثبت می رسد.

 حسابداری شرکتهای تضامنی

در شرکتهای تضامنی برای هر یک از شرکاء یک حساب سرمایه درد فتر کل افتتاح می شود که نشان دهنده میزان سهم الشرکه هر شریک بوده و مانده آن نماینده حق مالکیت آن شریک در شرکت تضامنی می باشد. چون هر نوع تغییر در سرمایه شرکت باید در شرکتنامه منعکس و در اداره ثبت شرکتها به ثبت برسد، لذا هر شریک دارای حساب جاری و حساب برداشت مخصوص به خود بوده و برداشتهای وی به بدهکار حساب برداشت مخصوص او منظور و در پایان سال مانده بدهکار آن به حساب جاری شریک منتقل می شود. سهم سود و زیان هر شریک نیز به حساب جاری وی منتقل می گردد. مانده بستانکار حساب جاری هر شریک نشان دهنده طلب شریک از شرکت و مانده بدهکار آن مبین بدهی شریک به شرکت می باشد.

تقسیم سود و زیان در شرکتهای تضامنی

طبق ماده 112 قانون تجارت، در صورتی که هیچ گونه توافقی در رابطه با پرداخت حقوق و تقسیم سود صورت نگرفته باشد و در شرکتنامه نیز نسبت خاصی مقرر نشده باشد، شرکاء به نسبت سهم الشرکه (سرمایه) خود،‌از سود وزیان شرکت منتفع شده و زیان را هم پس از انحلال شرکت، به همین نسبت  تحمل خواهند کرد.

روشهای (مبانی) مختلف تقسیم سود عبارتند از:

1-  به نسبت ثابتی که بین شرکاء مورد توافق گرفته است.

2-  به نسبت سرمایه (سهم الشرکه) شرکاء.

3-  تخصیص حقوق (پاداش) و تقسیم باقیمانده به نسبت ثابت.

4-  تخصیص بهره سرمایه و تقسیم باقیمانده سود به نسبت ثابت.

5- تقسیم سود بر اساس مبانی مختلف.

تقسیم سود و زیان به نسبت ثابت

ساده ترین روش برای تقسیم سود و زیان، ارائه یک نسبت ثابت برای هر یک از شرکاء بدون توجه به میزان سرمایه و تخصص آنها می باشد. این روش در شرایطی که اهمیت سرمایه گذاری و تخصص شرکاء برای شرکت یکسان باشد، مناسب است. مثلا ممکن است نسبت تقسیم سود و زیان در شرکتی که دو شریک دارد به صورت مساوی (50%) یا به صورت کسری، ¼ و ¾ و … باشد.

مثال

فرض کنید آرش و دانش شرکای شرکت تضامنی «آرش و برادر» سود و زیان را طبق شرکتنامه به ترتیب به نسبت 3 /2 و 3/1 بین خود تقسیم نمایند. سود خالص و قابل تقسیم سال جاری 900000 ریال می باشد. نحوه تقسیم سود بین شرکاء به شرح جدول زیر خواهد بود:

برای بستن خلاصه حساب سود و زیان ثبت آرتیکل زیر در دفتر روزنامه صورت می گیرد:

تقسیم سود و زیان به نسبت سرمایه شرکاء

در مواردی که ماهیت فعالیت شرکت به نحوی است که درآمد آن مستقیما به میزان سرمایه گذاریها بستگی دارد، تقسیم سود و زیان به نسبت سرمایه شرکاء روش مناسبی است.

زمانی که سرمایه شرکاء مبنای تقسیم سود و زیان قرار می گیرد باید مشخص گردد که سرمایه گذاری در کدام مقطع از دوره مالی، ‌ابتدا یا انتهای آن صورت گرفته است. اگر  سرمایه گذاریها در اواسط دوره مالی و یا به تدریج صورت گرفته باشد، ممکن است مبلغ متوسط سرمایه در طی دوره مبنای تقسیم سود و زیان قرار گیرد.

سرمایه پایان دوره + سرمایه اول دوره = متوسط سرمایه هر شریک

                        2             

تقسیم سود بر اساس تخصیص حقوق ( و پاداش) ، و تقسیم باقیمانده به نسبت ثابت

در این روش قسمتی از سود حاصل از فعالیت واحد تجاری ممکن است طبق توافق شرکاء به عنوان حق الزحمه به شرکایی که خدماتی در شرکت انجام داده اند تعلق گرفته و بقیه به نسبت معین بین شرکاء‌ تقسیم شود. اگر پرداخت حق الزحمه به شریک یا شرکاء در شرکتنامه توافق شده باشد، مبلغ حق الزحمه تعهد شده، صرفنظر از وجود سود و زیان، باید به حساب این شرکاء منظور گردد.

در شرکتنامه واحد تجاری، نحوه تخصیص پاداش ممکن است بر اساس سود قبل از کسر پاداش یا سود بعد از کسر پاداش محاسبه گردد.

تقسیم سود بر اساس تخصیص بهره سرمایه و تقسیم باقیمانده به نسبت ثابت

در مواردی ممکن است شرکاء‌توافق نمایند که به مانده حساب سرمایه (مانده اول دوره یا آخر دوره یا متوسط آن، هر کدام مورد توافق باشد) مبلغی به عنوان بهره پرداخت گردد. «احتساب بهره نسبت به سرمایه بدین دلیل است که معلوم شود سود حاصل از بکارانداختن سرمایه در شرکت با توجه به خطرات آن تا چه حد یا سودی که ممکن بود از بکارگیری سرمایه در سایر رشته ها و زمینه ها عاید گردد بیشتر یا کمتر است.»

چنانچه تعلق بهره به مانده حساب سرمایه، در شرکتنامه تصریح شده باشد، مبلغ بهره صرفنظر از وجود سود و زیان واحد تجاری، باید به حساب شرکاء منظور گردد.

تقسیم سود بر اساس سایر مبانی

در اکثر موارد برای تقسیم سود در شرکتهای تضامنی ممکن است ترکیبی از چند مبنا، در شرکتنامه پیش بینی شده باشد.

 مثال

مانده ابتدای دوره سرمایه آقای الف و ب به ترتیب 500000 ریال و 300000 ریال و سود سالجاری این شرکت بالغ بر 240000 ریال می باشد. شرکتنامه شرکت در رابطه با تقسیم سود و زیان نکات اساسی زیر را بیان می دارد:

1-  بهره ای معادل 5% به مانده ابتدای دوره سرمایه تعلق می گیرد.

2-  حقوق سالیانه ای معادل 70000 ریال برای آقای الف و 50000 ریال برای آقای ب منظور گردد.

3-  پاداشی به آقای ب معادل 20% سود شرکت بعد از کسر پاداش تخصیص یابد.

4-  باقیمانده سود به نسبت 25% و 75% درصد به ترتیب بین آقایان الف و ب تقسیم گردد.

شرکت تضامنی الف و شرکا

صورت تقسیم سود (زیان) برای سال مالی منتهی به ...

•  نحوه محاسبه پاداش

همانگونه که می دانیم در سوال پاداش آقای الف معادل 20 درصد سود شرکت بعد از کسر پاداش خواهد بود،‌ از اینرو می بایست سود شرکت را تعدیل نماییم.

اگر سود شرکت بعد از کسر پاداش را x فرض کنیم، پاداش آقای الف 20 %‌ از x خواهد بود پس هم اکنون می توانیم فرمول زیر را تعریف کنیم:

سود بعد از کسر پاداش = 20% سود بعد از کسر پاداش – سود شرکت قبل از کسر پاداش

بنابر این خواهیم داشت:

x = x 20%  -  240000

x 20% + x = 240000

  x120 % = 240000

x = 40000  ?   120% ÷ 240000 = x

ثبت تقسیم سود و زیان فوق در دفتر روزنامه به شرح زیر است:

حال فرض می شود که شرکت در سالجاری خود به جای تحصیل سود، زیان کسب نماید:

آقایان الف و ب شرکای یک شرکت تضامنی توافق نموده اند که سالانه مبلغ 90000 ریال به عنوان حق الزحمه به آقای الف پرداخت نموده و باقیمانده را به نسبت 25% و 75% به ترتیب بین خود تقسیم نمایند. اما شرکت مذکور در سالجاری متحمل زیانی به مبلغ 110000 ریال گردیده، با توجه به این حالت مطلوبست تقسیم سود و زیان شرکت تضامنی.

شرکت تضامنی الف و شرکا

صورت تقسیم سود (زیان) برای سال مالی منتهی به ...

• نکته: در صورت وجود زیان نیز حق الزحمه شرکا به عنوان اقلام کاهنده سود و طلب شریک از شرکت ثبت خواهد شد.

صورت حساب سرمایه شرکاء

در شرکتهای تضامنی در پایان دوره مالی، جهت نشان دادن تغییرات سرمایه در طی سال، صورتحسابی به نام صورتحساب سرمایه شرکاء تهیه و همه تغییرات سرمایه شرکاء‌در آن نمایش داده می شود. شکل و نحوه ارائه آن به شرح زیر می باشد:

صورتحساب سرمایه شرکاء

برای سال مالی منتهی به 29/12/...x ...

سایر مباحث مربوط به شرکتهای تضامنی

ورود (پذیرش) شریک جدید

طبق ماده 123 قانون تجارت، هر یک از شرکاء در صورتی می تواند سهم الشرکه خود را به شخص دیگری واگذار نماید که رضایت تمام شرکاء را فراهم نموده باشد. به عبارت دیگر، در صورتی شریک جدید می تواند به شرکت تضامنی وارد شود که تمام شرکاء با ورود وی موافق باشند.

هر شخصی که به عنوان شریک جدید به شرکت تضامنی وارد می شود، مسؤول کلیه قروض شرکت می باشد. خواه این قروض قبل از ورود وی ایجاد شده باشد یا پس از ورود وی، هر قراری که برخلاف این بین شرکاء ترتیب داده شود، در مقابل اشخاص ثالث «کان لم یکن» تلقی می گردد.

در عمل ورود شریک جدید به دو صورت امکانپذیر می باشد:

1-  خرید تمام یا قسمتی از سهم شریک ( شرکاء) قدیم

2-  سرمایه گذاری در شرکت

الف: ورود شریک جدید از طریق خرید تمام یا قسمتی از سهم شریک (شرکاء) قدیم

هرگاه شریک جدید از طریق خرید تمام یا قسمتی از سهم الشرکه (حقوق) شرکای قدیم به شرکت تضامنی وارد شود هیچگونه تغییری در داراییها و بدهیهای شرکت صورت نمی گیرد و تنها سرمایه شرکاء تغییر پیدا می کند. زیرا فروش سهم الشرکه شریک قدیم و خرید آن توسط شریک جدید یک معامله شخصی بوده و قیمت مورد توافق و مبلغ تحصیل شده توسط شریک جدید هیچ ارتباطی به شرکت ندارد. آنچه شریک قدیم بابت فروش سهم خود از شریک جدید دریافت می دارد، دارایی شخصی وی بوده و در زمره داراییهای شرکت به حساب نمی آید.

مثال: حسن و حسین شرکای یک شرکت تضامنی بوده و سرمایه هر کدام از آنها معادل 400000 ریال می باشد. در 20 اسفند سال 81 حسن با موافقت شریک خود، سهم الشرکه خود را به مبلغ 250000 ریال به داریوش فروخت. مطلوبست ثبت دفاتر شرکت.

• همان طور که ملاحظه می کنید فروش سهم الشرکه به قیمت کمتر از ارزش دفتری آن، هیچ گونه تاثیری بر داراییها، بدهیها و سرمایه شرکت ندارد.

ب: ورود شریک جدید از طریق سرمایه گذاری در شرکت

در شرایطی که شرکت به سرمایه بیشتری نیاز داشته باشد، ممکن است با توافق شرکاء شریک جدیدی از طریق سرمایه گذاری مستقیم در شرکت پذیرفته می شود. در این شرایط دو حالت متصور می باشد. اول اینکه ممکن است به هنگام ورود شریک جدید، داراییها و بدهیهای شرکت مورد ارزیابی قرار نگیرد. دوم اینکه داراییها و بدهیهای شرکت به هنگام ورود شریک جدید، مورد تجدید ارزیابی قرار گیرند.

1- ب : ورود شریک جدید بدون تجدید ارزیابی داراییها و بدهیها

در این شرایط ملاک همه محاسبات، سرمایه (سهم الشرکه) شرکاء می باشد. در این صورت شریک جدید تحت یکی از شرایط زیر وارد شرکت می شود:

1-  اختصاص پاداش به شرکای قدیم

2-  اختصاص سرقفلی به شرکای قدیم

3-  اختصاص پاداش به شریک جدید

4-  عدم اختصاص پاداش به طرفین (سرمایه گذاری به ارزش دفتری)

1-1- ب: اختصاص پاداش به شرکای قدیم

در مواردی که شرکت تضامنی از وضع مالی مطلوب و روند سودآوری مناسبی برخوردار باشد، شرکای قدیم برای ورود شریک جدید، مبلغی بیشتر از آنچه به بستانکار حساب سرمایه وی منظور خواهد شد، مطالبه می نمایند. این امر به منزله اختصاص پاداش به شرکای قدیم بوده و مبلغ اضافی به نسبت تقسیم سود و زیان (مقرر در شرکتنامه)، به بستانکار حساب سرمایه شرکای قدیم منتقل می گردد.

مثال الف : افشین و رامین شرکای شرکت تضامنی افشین و شرکاء‌بوده و سهم الشرکه هر یک از آنها 500000 ریال می باشد. آنها به ترتیب به نسبت 40% و 60% در سود و زیان سهیم هستند. در 15 اردیبهشت سال 1382 شرکاء‌ توافق نمودند که سعید با پرداخت مبلغ 800000 ریال به عنوان شریک جدید وارد شرکت شود و مالک 25% سرمایه  شرکت شود و به همین نسبت نیز در سود و زیان سهیم گردد. مطلوبست محاسبا ت لازم جهت ورود شریک جدید و محاسبه نسبتهای جدید هر یک از شرکاء.

پس از ورود سعید نسبت مشارکت شرکای قدیم در سود و زیان نیز تغییر می کند.

سهم شرکای قدیم از سود و زیان پس از ورود سعید                      75% = 25% - 1*

سهم افشین از سود وزیان پس از ورود سعید                                 30% = 40% × 75%

سهم رامین از سود و زیان پس از ورود سعید                                 45% = 60% × 75%

*: 1 در اینجا به منزله 100 درصد سرمایه شرکت می باشد که سهم سعید معادل 25% از آن کم خواهد شد و مابقی سهم مربوط به شرکای قدیم می باشد.

2-1- ب : اختصاص سرقفلی به شرکای قدیم

این حالت نیز مانند مثال قبل زمانی اتفاق می افتد که شریک جدید به علت وجود عوامل مثبت نظیر موقعیت محلی واحد تجاری، برتری کیفیت محصول، معروفیت و تخصص برتر مدیریت،‌حاضر است بیشتر از سهم الشرکه خود در شرکت سرمایه گذاری نماید. عوامل فوق غیر مادی و نامشهود بوده و ممکن است شرکتی به خاطر دارا بودن این عوامل سودی بیش از سود متعارف شرکتهای مشابه در صنعتی که فعالیت دارد کسب نماید. به این عوامل اصطلاحا «سرقفلی» گویند.

به عبارت دیگر سرقفلی عبارت است از مبلغی که خریدار حاضر است مازاد بر ارزش واقعی داراییهای مشهود پرداخت نماید. چون سرقفلی به تدریج ایجاد می شود لذا شناسایی و ثبت آن در دفاتر با توجه به اصل تحقق و اصل بهای تمام شده جایز نیست،‌ مگر در شرایطی که این دارایی خریداری گردد.

مثال : با توجه به مثال الف چنانچه سعید با پرداخت مبلغ 800000 ریال به عنوان شریک جدید پذیرفته شود و 25%‌ سرمایه شرکت به او اختصاص یابد و شرکاء‌ توافق نمایند که حساب سرقفلی در دفاتر افتتاح گردد، نحوه محاسبه سرقفلی به شرح جدول زیر خواهد بود:

ثبت دفاتر با توجه به محاسبات فوق

*: اگر قرار بر این بود که سعید بابت سرقفلی شرکت مبلغی پرداخت نماید ولی حساب سرقفلی در دفاتر افتتاح نشود، حساب صندوق بدهکار و حساب سرمایه شرکای قدیم به نسبت تقسیم سود و زیان، از مبلغ پرداخت شده بابت سرقفلی بستانکار می گردید.

3-1- ب : اختصاص پاداش به شریک جدید

هنگامی که شریک جدید دارای تخصص و یا توانایی ویژه ای باشد، شرکای قدیم به منظور استفاده از تخصص و توانایی وی در جهت پیشرفت و سود دهی شرکت، ممکن است توافق نمایند که شریک جدید با پرداخت مبلغ کمتری نسبت به آنچه که به بستانکار حساب سرمایه اش منظور می شود، وارد شرکت شود. این امر به منزله پاداش و امتیازی است که شرکای قدیم برای شریک جدید قائل شده اند و مبلغ اضافی به بدهکار حساب سرمایه شرکای‌ قدیم منظور می گردد.

 با توجه به مثال الف فرض کنید شرکاء توافق نمودند که سعید با پرداخت 400000 ریال مالک 40% سرمایه شرکت گردد و به همین نسبت در سود و زیان شرکت سهیم شود.

ثبت دفاتر با توجه به جدول فوق

4-1- ب : سرمایه گذاری مستقیم و عدم اختصاص پاداش به طرفین

در صورتی که امتیازات شریک جدید و مطلوبیت شرکت تضامنی جبران کننده یکدیگر باشند، ممکن است شریک جدید معادل آورده خویش، مالک سرمایه شرکت گردد. با توجه به مثال الف چنانچه سعید مبلغ 500000 ریال در شرکت سرمایه گذاری نماید و در ? سرمایه شرکت سهیم گردد، مطلوبست محاسبات لازم.

 ثبت دفاتر با توجه به حالت فوق

2- ب: ورود شریک جدید و تجدید ارزیابی داراییها و بدهیها

در اغلب موارد، ‌در زمان ورود شریک جدید، ارزش داراییها و بدهیهای ثبت شده در دفاتر شرکت مورد توافق شرکای قدیم و جدید قرار نمی گیرد. ممکن است شرکای قدیم ادعا نمایند که ارزش داراییهای شرکت بیش از ارزشی است که در دفاتر ثبت شده است و یا شریک جدید ادعا نماید که ارزش داراییهای شرکت در اثر گذشت زمان کاهش یافته است. همچنین در مورد بدهیها نیز ممکن است عدم توافقهایی وجود داشته باشد. در این شرایط،‌کلیه اقلام دارایی و بدهی با توافق شرکاء و یا توسط کارشناس رسمی ارزیابی و اثرات ناشی از تجدید ارزیابی در حسابی تحت عنوان «حساب تجدید ارزیابی» منظور می شود. مانده حساب تجدید ارزیابی‌ که سود یا زیان ناشی از تجدید ارزیابی می باشد، به نسبت تقسیم سود و زیان مقرر در شرکتنامه به حساب سرمایه ی شرکای قدیم منتقل می گردد.

• به سود و زیان ناشی از تجدید ارزیابی سود و زیان حاصل از نگهداری دارایی و بدهی نیز می گویند.

مثال:

نسبت تقسیم سود و زیان در شرکت تضامنی الف و ب به ترتیب 3 و 2 می باشد. ترازنامه این شرکت در 30 مهرماه سالجاری به شرح زیر است:

شرکت تضامنی الف و ب

ترازنامه

در تاریخ 30 مهر سالجاری

درتاریخ فوق شرکاء‌ توافق نمودند که آقای ج با شرایط زیر وارد شرکت گردد:

1- نسبت سود و زیان پس از ورود آقای ج به ترتیب 3 و 2 و 1 باشد.

2- آقای ج مبلغ 100000 ریال به عنوان سرمایه به شرکت پرداخت نماید.

3- سرقفلی شرکت به مبلغ 50000 ریال شناسایی و شریک جدید از این بابت مبلغی پرداخت نکند.

4- ذخیره ای معادل 20000 ریال برای حسابهای دریافتنی منظور گردد.

5- ساختمان شرکت به مبلغ 300000 ریال و تجهیزات شرکت به مبلغ 35000 ریال ارزیابی شد. هزینه تجدید ارزیابی بالغ بر 40000 ریال گردید که قرار شد به عهده شریک جدید باشد و باید طی سالجاری به شرکت پرداخت نماید.

مطلوبست ثبتهای لازم به مناسبت ورود شریک جدید و تجدید ارزیابیها .

                  حساب تجدید ارزیابی

خروج شریک از شرکت تضامنی

شرکایی که تشکیل شرکت تضامنی می دهند حق ندارند بدون رضایت سایر شرکاء از شرکت خارج شده و سهم الشرکه خود را به اشخاص ثالث واگذار نمایند (طبق ماده 123 قانون تجارت).

هر شریک با رضایت سایر شرکاء‌ می تواند با دریافت وجه نقد یا سایر داراییها، سهم الشرکه خود را واگذار نموده و از شرکت خارج شود. خروج شریک از شرکت عملا به دو طریق امکان پذیر می باشد:

1- واگذاری سهم الشرکه به یک یا تعدادی از شرکای باقیمانده

2- دریافت داراییهای شرکت

الف: واگذاری سهم الشرکه به یک یا تعدادی از شرکای باقیمانده

خروج شریک و واگذاری سهم الشرکه به یک یا تعدادی از شرکای باقیمانده مبادله ای شخصی بوده و بر داراییها و بدهیهای شرکت هیچگونه تاثیری ندارد. این امر تنها به جابجایی نام شرکاء‌ و تعویض و تغییر مالکیت آنان در دفاتر شرکت منجر می شود. زیرا دارایی که به شریک خارج شونده واگذار می گردد از محل داراییهای شخصی شرکاء‌ بوده و یا بدهی که در این رابطه ایجاد می شود، بدهی شخصی شرکاء می باشد و هیچ ارتباطی به شرکت ندارد.

 ب:‌ خروج شریک از طریق دریافت داراییهای شرکت

در شرایطی که سهم شریک خارج شونده، از محل داراییهای شرکت پرداخت گردد، به طور همزمان داراییها و سرمایه شرکت کاهش می یابد. خروج شریک از این طریق ممکن است منجر به تجدید ارزیابی یا عدم تجدید ارزیابی داراییها و بدهیها گردد.

 1- ب: خروج شریک بدون تجدید ارزیابی

اگر هنگام خروج شریک هیچگونه تجدید ارزیابی در مورد داراییها و بدهیهای شرکت صورت نگیرد،‌ مبلغ پرداختی به شریک خارج شونده بر اساس میزان سهم الشرکه وی تعیین می گردد. در این حالت ممکن است شریک خارج شونده:

1- با دریافت داراییهای شرکت معادل ارزش دفتری سهم الشرکه خود، از شرکت خارج شود.

2- با دریافت داراییهای شرکت بیشتر از ارزش دفتری سهم الشرکه خود، از شرکت خارج شود.

3- با دریافت داراییهای شرکت کمتر از ارزش دفتری سهم الشرکه خود، از شرکت خارج شود.

1-1- ب: دریافت داراییهای شرکت معاد سهم الشرکه (سرمایه)

در صورتی که مبلغ پرداختی به شریک خارج شونده، معادل سهم الشرکه وی باشد،‌عمل خروج شریک با بدهکار نمودن حساب سرمایه شریک خارج شونده و بستانکار نمودن وجوه نقد یا سایر داراییها به همین مبغ صورت می گیرد. در این حالت داراییها و سرمایه به یک نسبت کاهش می یابد.

2-1- ب: دریافت داراییهای شرکت بیشتر از سهم الشرکه (سرمایه)

هرگاه شرکت از سودآوری بالایی برخوردار بوده یا دارای ارزش نامشهودی باشد (سرقفلی)، شریک به هنگام خروج از شرکت، ممکن است مبلغی بیشتر از مانده سرمایه خود،‌ از شرکت مطالبه نماید. مبلغی که مازاد بر سرمایه شریک خارج شونده به وی پرداخت می گردد،‌ به مثابه اختصاص پاداش به این شریک می باشد و به نسبت تقسیم سود و زیان به بدهکار سرمایه شرکای باقیمانده منتقل می گردد.

مثال: آقایان الف و ب و ج که شرکای یک شرکت تضامنی بوده و سهم الشرکه هر کدام 600000 ریال می باشد، به ترتیب به نسبت 1 و 2 و 2 در سود و زیان سهیم می باشند. در دوازدهم دی ماه آقای الف با دریافت مبلغ 750000 ریال از داراییهای شرکت،‌ از این شرکت خارج شد. مطلوبست ثبت دفتر روزنامه شرکت.

3-1- ب: دریافت داراییهای شرکت کمتر از سهم الشرکه (سرمایه)

این حالت زمانی پیش می آید که مشارکت در شرکت تضامنی، برای شریک خارج شونده مطلوبیتی نداشته باشد. در این حالت وی حاضر است با دریافت مبلغی کمتر از مانده سرمایه خود،‌ از شرکت خارج شود. این امر به منزله اختصاص پاداش به شرکای باقیمانده بوده و موجب افزایش سرمایه آنها می گردد. این عمل با بستانکار نمودن سرمایه شرکای باقیمانده به نسبت مشارکت در سود و زیان شرکت و معادل مبلغی که کمتر از سرمایه شریک خارج شونده پرداخت گردیده، صورت می گیرد.

2- ب: خروج شریک و تجدید ارزیابی

اگر در مورد سهم الشرکه واقعی شریک خارج شونده، بین شرکاء توافق بوجود نیاید، به ناچار داراییها و بدهیهای واحد تجاری تجدید ارزیابی شده، مازاد به نسبت تقسیم سود و زیان و پس از کسر مالیات، بین شرکاء تقسیم می شود. جهت تعیین سهم الشرکه شریک خارج شونده و بستن حسابهای وی در دفاتر شرکت، مراحلی به شرح زیر صورت می گیرد:

1- یک حساب تجدید ارزیابی در دفاتر افتتاح و نتیجه ارزیابیها در آن منعکس و مانده این حساب که سود و زیان ناشی از تجدید ارزیابی می باشد به نسبت تقسیم سود و زیان به حساب سرمایه شرکاء منتقل می گردد.

2- حسابی تحت عنوان «حساب سهم الشرکه» برای شریک خارج شونده در دفاتر افتتاح می گردد.

3- مانده حساب سرمایه شریک خارج شونده را به حساب سهم الشرکه وی منتقل نموده و حساب سرمایه وی بسته می شود.

4- بهره سرمایه، حق الزحمه (در صورتی که تعیین شده باشد) و سهم شریک خارج شونده از سود و زیان تا زمان حضور وی در شرکت محاسبه و به حساب سهم الشرکه اش منتقل گردد.

5- سهم شریک خارج شونده از اندوخته به نسبت تقسیم سود و زیان محاسبه و به حساب سهم الشرکه اش منتقل می گردد.

6- مانده حساب برداشت، حساب جاری و حساب وام شریک خارج شونده، به حساب سهم الشرکه اش منتقل می گردد.

7- در پایان تنها حساب مربوط به شریک خارج شونده که هنوز در دفاتر شرکت بسته نشده (یعنی حساب سهم الشرکه) بدهکار و حساب دارایی واگذار شده بستانکار می شود و بدین ترتیب همه حسابهای شریک خارج شونده در دفاتر بسته می شوند.

فوت شریک

هرگاه یکی از شرکاء فوت نماید خودبخود از شرکت خارج می شود. ادامه فعالیت شرکت پس از فوت هر یک از شرکاء منوط به رضایت قائم مقام متوفی و سایر شرکاء می باشد. اگر شرکاء باقیمانده بخواهند به فعالیت شرکت ادامه دهند، باید سهم الشرکه شخص متوفی را محاسبه و به ورثه قانونی وی پرداخت یا به عنوان بدهی واحد تجاری منظور نمایند.

عملیات و مراحل لازم برای محاسبه سهم الشرکه متوفی همانند عملیات مربوط به خروج شریک می باشد که قبلا تشریح گردید.

انحلال شرکت

طبق ماده 136 قانون تجارت، شرکت تضامنی در موارد زیر منحل می گردد:

1- مقصود‌ی که شرکت برای انجام آن تشکیل گردیده انجام شده باشد و یا انجام آن غیر ممکن گردد.

2- شرکت برای مدت معینی تشکیل و آن مدت منقضی شده باشد.

3- در صورت ورشکستگی شرکت.

4- در صورت توافق شرکاء.

5- به درخواست هر یک از شرکاء با در دست داشتن حکم انحلال از دادگاه.

6- در صورت فوت یا محجور شدن یکی از شرکاء و عدم موافقت قائم مقام وی به ادامه فعالیت شرکت.

7- در صورت ورشکستگی هر یک از شرکاء و گذشت شش ماه از تقاضای مدیر تصفیه.

تصفیه شرکت

طبق ماده 203 قانون تجارت پس از انحلال شرکت، امر تصفیه باید بوسیله مدیر یا مدیران شرکت صورت گیرد. به هر حال، مدیر تصفیه باید داراییهای شرکت را فروخته،  مطالبات شرکت را وصول، بدهیهای شرکت را پرداخت نموده، باقیمانده وجوه نقد را به نسبت سهم الشرکه (سرمایه) بین شرکاء تقسیم نماید و  حسابهای دفاتر شرکت را ببندد.

معمولا، تا زمانی که کلیه داراییهای شرکت به وجه نقد تبدیل نشده و بدهیها و تعهدات شرکت پرداخت نگردد، وجهی به شرکاء پرداخت نمی شود. اگر نقدینگی واحد تجاری پس از تبدیل داراییها به نقد، برای تسویه حساب بدهیها و تعهدات شرکت کافی نباشد، کسری نقدینگی باید از اموال شخصی شرکاء تامین گردد.

ممکن است انحلال شرکت و تسویه حسابهای آن به طور تدریجی و در طی مدتی صورت گیرد. این روش تصفیه شرکت، روش «تصیه تدریجی»‌ نام دارد (روش مذکور در درس حسابداری پیشرفته 1 تدریس خواهد شد). روش دیگر تصفیه شرکت، فروش داراییها، وصول مطالبات و پرداخت بدهیها در مدت زمانی معین (دوره زمانی کوتاه) می باشد. در این روش که روش «تصفیه آنی» نام دارد ممکن است کلیه داراییها به صورت یک مجموعه کلی در یک مرحله فروخته شده و کلیه بدهیهای شرکت پرداخت گردد. این روش خود به دو طریق صورت می گیرد، طریقه اول با استفاده از حساب تصفیه و طریقه دوم با استفاده از حساب سود و زیان تصفیه.

طریق اول – استفاده از حساب تصفیه

در این روش برای تصفیه امور شرکت، مراحلی به شرح زیر رعایت می گردد:

1- حسابی تحت عنوان «حساب تصفیه» در دفتر کل افتتاح می گردد.

2- معادل بهای تمام شده داراییهای غیر نقدی، حساب تصفیه بدهکار و حساب داراییهای مربوطه بستانکار می گردد. بدین طریق حساب داراییهای غیر نقدی در دفاتر بسته می شود.

3- به ترتیب که داراییها به فروش می رود یا مطالبات وصول می گردد معادل قیمت فروش یا مبلغ وصول شده، حساب وجوه نقد بدهکار و حساب تصفیه بستانکار می گردد.

4- پس از فروش داراییها و وصول مطالبات، از محل نقدینگی موجود، بدهیهای شرکت پرداخت شده و بدین ترتیب حساب بدهیها نیز بسته می شود.

تبصره: چنانچه هنگام تصفیه یکی از شرکاء تمام یا قسمتی از یک بدهی را تقبل نماید، حساب سرمایه وی معادل آن بستانکار می گردد.

5- چنانچه هنگام تصفیه،‌ هزینه ای برای این امر صورت گیرد، این هزینه که «هزینه تصفیه» نام دارد، در بدهکار حساب تصفیه ثبت می گردد.

6- کلیه حسابهای ذخایر چون دارای مانده طبیعی بستانکار می باشند،‌ در هنگام تصفیه بدهکار و حساب تصفیه بستانکار می گردد.

7- پس از مراحل فوق، مانده حساب تصفیه که در حقیقت سود یا زیان تصفیه می باشد، به نسبت تقسیم سود و زیان، به حساب سرمایه شرکاء‌ منتقل شده و این حساب نیز بسته می شود.

8- مانده حسابهای اندوخته، جاری، برداشت و وام شرکاء‌ به سرمایه آنها منتقل و این حسابها نیز در دفاتر شرکت بسته می شوند.

9- در صورتی که پس از انجام مراحل فوق، مانده حساب سرمایه شرکاء‌ بستانکار باشد، حساب سرمایه شرکا‌ء بدهکار و حساب وجوه نقد (که مانده آن معادل سرمایه شرکاء‌ می باشد) را بستانکار نموده و بدین ترتیب همه حسابها بسته شده و مراحل تصفیه خاتمه می یابد.

طریق دوم -  استفاده از حساب سود و زیان تصفیه

در این روش حسابی تحت عنوان سود و زیان تصفیه در دفتر کل افتتاح شده و هرگونه فروش داراییها و وصول مطالبات و پرداخت بدهیهای که مابه التفاوتی داشته باشد مبلغ مابه التفاوت در حساب سود و زیان تصفیه منظور می شود. سایر مراحل پس از فروش دارییهای، وصول مطالبات و پرداخت بدهیها همانند روش اول (استفاده از حساب تصفیه) از بند 7 خواهد بود.

طرز عمل با مانده بدهکار حساب سرمایه شریک (شرکاء)

 در صورتی که پس از مراحل تصفیه، حساب سرمایه یک یا تعدادی از شرکاء دارای مانده بدهکار باشد ( قبل از مرحله 9 فوق)، در برخورد با مانده بدهکار دو حالت وجود دارد:

الف: توانایی شریک در تادیه مانده بدهکار سرمایه: در این حالت ابتدا از شریک مزبور وجه نقد دریافت گردیده و سرمایه بدهکار این شریک تسویه می شود. به عبارت دیگر به ازای وجه نقد دریافتی از شریک مزبور، حساب وجوه نقد بدهکار و حساب سرمایه آن شریک بستانکار می گردد.

ب: عدم توانایی شریک در تادیه مانده بدهکار سرمایه: در این حالت، مانده بدهکار سرمایه شریک ورشکسته ، مانند زیان تصفیه،‌ به نسبت تقسیم سود و زیان، بین سایر شرکاء تقسیم می گردد. جهت بستن مانده بدهکار سرمایه شریک مزبور، حساب سرمایه بقیه شرکاء به نسبت تقسیم سود و زیان بدهکار و حساب سرمایه شریکی که دارای مانده بدهکار بوده نیز بستانکار می گردد.